Το άγχος παχαίνει ή το πάχος αγχώνει; Η ψυχογενής προσέγγιση.

"Εάν παραβλεφθεί το ψυχολογικό υπόβαθρο της παχυσαρκίας, υπάρχει ο κίνδυνος να παγιδευτεί κανείς σε έναν κικεώνα αμέτρητων προγραμμάτων διαίτης, ινστιτούτων αδυνατίσματος και εξαντλητικών προσπαθειών απώλειας βάρους που στην καλύτερη περίπτωση προσφέρουν μια πρόσκαιρη ανακούφιση αλλά στη συνέχεια τροφοδοτούν και διαιωνίζουν το φαύλο κύκλο του πάχους που αγχώνει και του άγχους παχαίνει."

Σοφία Χατζηδημητρίου  Ψυχαναλυτική Ψυχοθεραπεύτρια, B.Sc., Pg. Cert., Pg. Dip., M. Clin. Sc. Μέλος της EFPP (Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία Ψυχαναλυτικής Ψυχοθεραπείας   www.efpp.org)  TEL:  210 7294032,  6936 494 450     e-mail: sophia_chatzidimitriou@yahoo.com

 

Πότε συνδέεται για πρώτη φορά το stress με το φαγητό;

Ο τρόπος πρόσληψης τροφής στο βρεφικό στάδιο λειτουργεί σαν ένα πλαίσιο ασφάλειας που παρέχει η μητέρα στο νεογέννητο μωρό της. Αν το μωρό δεν τραφεί έγκαιρα όταν πεινάσει κατακλύζεται από συναισθήματα πανικού και ακατάσχετης ανησυχίας τα οποία δεν έχει τρόπο να διαχειριστεί. Απειλείται η ύπαρξή του και επομένως βιώνει άγχη αφανισμού. Το μωρό που έχει πεινάσει για πολύ ώρα ενδέχεται να δυσκολευτεί να φάει όταν αργότερα η μητέρα θα του προσφέρει την τροφή – ίσως όμως και να την λάβει με βουλιμία. Όπως και να ‘χει, αυτές οι πρώτες εμπειρίες με το φαγητό φαίνεται ότι καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό τον τρόπο που κανείς θα σχετιστεί με αυτό αργότερα. Κεφαλαιώδη επίσης ρόλο παίζει και η σχέση με την τροφό – τη μάνα συνήθως – η οποία δεν μπορεί παρά να επηρεάσει τον τρόπο που βιώνει και αντιλαμβάνεται το βρέφος τον κόσμο και τις πρωταρχικές του εμπειρίες επιβίωσης.   Έχει το φαγητό αγχολυτική επίδραση;Λόγω των ουσιών του, το φαγητό ενδέχεται να επιδρά καταπραϋντικά. Για παράδειγμα, οι υδατάνθρακες, η ζάχαρη, ή η σοκολάτα φαίνεται ότι επηρεάζουν τις εκκρίσεις ορμονών και νευροδιαβιβαστών στο σώμα μας με τρόπο τέτοιο που να δημιουργούν συναισθήματα πληρότητας, ανακούφισης και ευφορίας. Ίσως λοιπόν να μην είναι τυχαίο πώς ο γιατρός που θα κάνει μια ένεση σ’ ένα μικρό παιδί μπορεί να του προσφέρει μια καραμέλλα ή ένα γλυφιτζούρι για να το πείσει να κάτσει ήσυχο και να το δελεάσει σε μια διαδικασία που μπορεί να είναι λίγο επώδυνη. 

Η εθιμική διασύνδεση. Το φαγητό σα μέσο επικοινωνίας και έκφρασης. 

Σε πολλά σπιτικά η αγάπη και η φροντίδα εκφράζονται κατά κύριο λόγο μέσω της προσφοράς τροφής, και ίσως σε κάποιες περιπτώσεις που η αγάπη δεν μπορεί να εκφραστεί με άλλο τρόπο, το φαγητό να γίνεται το αποκλειστικό μέσο. Με τον ίδιο τρόπο που μπορεί να χρησιμοποιηθεί το φαγητό για να εκφράσει ή να αντικαταστήσει θετικά συναισθήματα μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί για να ελέγξει τη σχέση μεταξύ δύο ατόμων ή και μιας ομάδας, όπως και αυτή της οικογένειας. Το ανορεκτικό ή το βουλιμικό άτομο χρησιμοποιεί τη σχέση του με το φαγητό είτε για να εκφράσει πράγματα που αδυνατεί να βάλει σε λέξεις, είτε για να βρεί καταφύγιο από επώδυνες εμπειρίες, είτε ακόμα για να χειραγωγήσει τις σχέσεις του με οικεία πρόσωπα. Συνάγουμε λοιπόν το συμπέρασμα πως ο τρόπος που τρεφόμαστε συμβολίζει εν μέρει τον τρόπο που αντιμετωπίζουμε τις σχέσεις μας με τους άλλους αλλά και τη σχέση μας με τον εαυτό μας. Το φαγητό, εκτός από βιολογική ανάγκη, μπορεί να λειτουργεί και σαν συνήθεια που πλαισιώνει την καθημερινότητά μας, σαν διασκέδαση και μέσο κοινωνικοποίησης, ή σαν τρόπος διαχείρησης συναισθημάτων. Αναπόφευκτα καταλαμβάνει ένα μεγάλο μέρος της ζωής μας μιας και πολλές διαδικασίες σχετίζονται με αυτό. Μια οικογένεια, για παράδειγμα, θα μαζευτεί μαζί στο τραπέζι και ίσως αυτή να είναι και η μόνη αφορμή για την οποία συγκεντρώνονται όλα τα μέλη της μαζί. Χαρακτηριστικό είναι το πώς πάμε γλυκά σε φίλους ή δίνουμε σοκολάτες σε παιδιά για να εκδηλώσουμε την αγάπη μας. Με την ίδια λογική και μια νοικοκυρά θα οργανώσει πλούσιο γεύμα για να ευχαριστήσει τους καλεσμένους της. Από την άλλη βέβαια, μια καταθλιπτική μητέρα ίσως παραμελήσει το μαγείρεμα και κατά συνέπεια τη φροντίδα της οικογενείας της ή ένας ελεγκτικός σύντροφος θα επιτηρεί με αυστηρότητα τη διατροφή της συντρόφου του.  

Γιατί η σχέση με το φαγητό καταλήγει σε εξάρτηση;

Τα παχύσαρκα άτομα εκφράζουν συνήθως μέσα από τη σχέση τους με το φαγητό τη συναισθηματική τους κατάσταση, εκτονώνουν εντάσεις και οριοθετούν τη σχέση τους με τους άλλους και τον εαυτό τους. Όπως για κάποιους ανθρώπους η κατανάλωση αλκοόλ ή άλλων ουσιών προσφέρει καταφύγιο στα προβλήματά τους, έτσι και το φαγητό λειτουργεί για τον παχύσαρκο σαν μέσο που μπορεί να καταναλωθεί καταχρηστικά για να προσφέρει μια έστω πρόσκαιρη ανακούφιση. Η σχέση με το φαγητό εκλαμβάνεται από τον παχύσαρκο ως ιδανική γιατί στη σχέση αυτή δεν υπάρχουν υποχρεώσεις και όροι. Είναι στην απόλυτη διάθεση του ατόμου η κατανάλωση και η υπερκατανάλωση. Άρα δεν προβληματίζει το παχύσαρκο άτομο, το οποίο αισθάνεται (επιφανειακά τουλάχιστον) ασφαλές στη σχέση του με το φαγητό. Η δημιουργία σχέσης με το φαγητό λειτουργεί επιπλέον σαν καταφύγιο από σχέσεις με άλλους ανθρώπους που μπορεί φαντάζουν δύσκολες ή αξεπέραστα προβληματικές. Η εύκολη λύση για τα προβλήματα που προκύπτουν από τέτοιες εσωτερικές συγκρούσεις είναι να καταφύγει το παχύσαρκο άτομο στη μία και μοναδική σχέση που φαίνεται να μην το προδίδει ποτέ. Ο σαδομαζοχισμός της παχυσαρκίας. Όπως και με άλλες εξαρτήσεις, έτσι και με το φαγητό, το άτομο μπαίνει σε έναν φαύλο κύκλο όπου το φαγητό καταπραΰνει ναι μεν κάποια άγχη, δημιουργεί όμως από την άλλη πολύ περισσότερα όταν καταναλώνεται υπέρμετρα. Αυτό γιατί οι επιπτώσεις στον οργανισμό αλλά και στην εμφάνιση είναι σαφείς και το παχύσαρκο άτομο δεν μπορεί παρά να τις βιώνει. Γνωρίζει λοιπόν πως ουσιαστικά στιγματίζει και κακοποιεί τον εαυτό του και αυτή η σαδομαζοχιστική σχέση με το φαγητό δεν μπορεί παρά να το αγχώνει ακόμα περισσότερο. Από τη μιά η παχυσαρκία εκφράζει την όποια εσωτερική πάλη του ατόμου, κάνοντας το σώμα αρένα εκτόνωσης ψυχολογικών προβλημάτων, και από την άλλη την εντείνει και την τροφοδοτεί. Το παχύσαρκο άτομο είναι συνήθως άτομο βαθειά ενοχικό, με χαμηλή εμπιστοσύνη στον εαυτό του που δυσκολεύεται να διαχειριστεί τα θέλω του και τα ίσως όχι και τόσο αποδεκτά από το περιβάλλον αισθήματά του. Τις περισσότερες λοιπόν φορές αποφεύγει να δώσει λύσεις και να εξωτερικεύσει τα όποια δυσεπίλυτα προβλήματά του και προτιμά να τα ενταφιάσει ή να αναβάλλει. Πρέπει όμως να γίνει αντιληπτό ότι η συσσώρευση εκκρεμμοτήτων ενισχύει αυτή τη δυσλειτουργική κατάσταση. Τα ενταφιασμένα προβλήματα και οι εκκρεμμότητες επιστρέφουν κάποια στιγμή δρυμμύτερα να μας καταδιώξουν.

Είναι δυνατό να δοθεί λύση σ' αυτή την "ολέθρια" σχέση;

Το άγχος από μόνο του δεν παχαίνει. Παχαίνει αυτούς μόνο που έχουν ως Αχίλλειο Πτέρνα μια ήδη παθολογική σχέση με φαγητό. Το άγχος απλά υπογραμμίζει και στη συνέχεια εντείνει τις προϋπάρχουσες αδυναμίες μας που για τον καθένα μας είναι διαφορετικές. Γι’ αυτό εξ’ άλλου το βάρος δεν είναι και μέσο μέτρησης άγχους. Ούτε είναι παχύσαρκοι όλοι οι στρεσαρισμένοι συνάνθρωποί μας. Οι λόγοι που ωθούν το συγκεκριμένο άτομο στην υπερκατανάλωση τροφής αλλά και οι ενδόμυχοι σκοποί που εξυπηρετούνται από την κατάχρηση φαγητού μπορούν να ανιχνευθούν μόνο με τη διαδικασία της ψυχοθεραπείας. Στόχος της ψυχοθεραπείας είναι να ονοματίσει τις σκοτεινές αιτίες, να δώσει νόημα μέσα από τις λέξεις στη διαδικασία της πολυφαγίας και τους σκοπούς που εξυπηρετεί και τελικά να φανερώσει ένα εναλλακτικό δρόμο αναπροσαρμογής των σχέσεων του ατόμου με τους άλλους και με τον εαυτό του. Με τις αλλαγές αυτές το άτομο θα βοηθηθεί έτσι ώστε να εγκαταληφθεί η ακαταμάχητη σχέση με το φαγητό που στο μυαλό του φαντάζει σαν η μοναδική και «σίγουρη» πηγή ευχαρίστησης αλλά και τιμωρίας. Εάν παραβλεφθεί το ψυχολογικό υπόβαθρο της παχυσαρκίας, υπάρχει ο κίνδυνος να παγιδευτεί το άτομο σε έναν κικεώνα αμέτρητων προγραμμάτων διαίτης, ινστιτούτων αδυνατίσματος, εξαντλητικών προσπαθειών απώλειας βάρους που προσφέρουν μια πρόσκαιρη ίσως ανακούφιση των συμπτωμάτων αλλά στη συνέχεια τροφοδοτούν το φαύλο κύκλο του πάχους που αγχώνει και του άγχους που στη συνέχεια παχαίνει. Η ψυχή και το σώμα δεν είναι επ’ ουδενί ασύνδετα και για να σπάσει ο φαύλος κύκλος χρειάζεται μια ολιστική φροντίδα προς τον εαυτό που θα καλύψει τα αίτια όταν συγχρόνως θα αποσκοπεί να αντιμετωπίσει τα συμπτώματα.  

© 2003-2006 goMED Ltd. All rights reserved.